‘फेस्टिभ मुड’को भूमरीमा नेपाली राजनीति

संविधानको मर्म र भावनाभन्दा दाँयाबाँया सोच्ने छुट सत्ता पक्षलाई हुँदैन । त्यसैगरी, प्रतिपक्ष कांग्रेसीजनले यतिबेला जनताले दिएको हैसियतलाई आनाकानी नगरी स्वीकार गर्न जरुरी छ । यतिबेला जनताको चाहनाविरुद्ध बाधा अड्चन खडा गरेर उसको हैसियत बढ्दैन । त्यसो गर्न छाडेर रचनात्मक भूमिका निर्वाह गर्ने र संसदमा त उदाहरणीय रचनात्मक प्रतिपक्षको भूमिका निर्वाह गर्नमा केन्द्रित गर्न पर्छ । मधेसकेन्द्रित दलहरुका लागि आजसम्मको दुई नाउको खुट्टा अब पुनर्विचार गर्नुपर्दछ ।

आरम्भः
वर्षा ऋतुको अन्त्यसँगै नेपाली समाजमा चाडवाडको बाढी लाग्ने गर्छ । दशैँ, तिहार, छठ, नेपाल सम्वत नेपाली मात्रका चाडमध्ये पनि महान चाडका रुपमा मनाइन्छ । चाडको वर्षा विधिवत घटस्थापनाका दिनदेखि आरम्भ भएको छ । यो चाडलाई आजभोलि नयाँ फेशनसरी चियापान तथा शुभकामना आदानप्रदान गर्ने क्रमसँगै विकास भएको छ । नेपाली चाडवाड रमाइला त छँदै छन् । यसैको बहानामा चाडवाडको मौका छोपी नेपाली राजनीतिले पनि कोल्टे फेर्ने गरेको इतिहासको विरासत पनि ताजै छ ।

जात्रा मनाएको मौका छोपेर पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यकामा आक्रमण गरेको घटना आज पर्यन्त पनि नेपाली राजनीतिमा अर्थपूर्ण मानिन्छ । यही र यस्तै शैलीमा ‘फेष्टिभ मुड’को मौका छोपेर ज्ञानेन्द्रले सत्ता हातमा लिने काण्डदेखि, पारसलाई अधिराजकुमार घोषणा गर्न सम्म गर्न भ्याए । यही पदचाप पछ्याउदै गणतन्त्रपश्चात पनि सरकार बर्खास्त गर्ने असफल इच्छा तात्कालीन राष्ट्रपतिले पनि नराखेका होइनन् । त्यसैले चाडवाडको यो मौसम आम जनताका लागि रंगरमिताको अवसर हो भने शासकका लागि आफना स्वार्थसिद्ध गर्ने उपयुक्त अवसर पनि हो भन्ने इतिहासले नै पुष्टि गरिसकेको छ । इतिहासको त्यो पक्ष खोतल्ने यो आलेखको आसय होइन । केवल यस आलेखमा चाडवाडको यो अवसरमा राजनीतिक माहौल समीक्षासम्म गर्न खोजिएको छ ।

विषय प्रवेशः
चाडवाडको मौसम छ । मौसमको चिस्यान आरम्भ हुँदै गर्दा राजनीतिक गर्मागर्मी शुरु भएको छ । भर्खर संघीय संसदको पहिलो अधिवेशन समापन भएको छ । तिनै तहका संसद र सरकार आफ्ना रफ्तारमा काम गरिरहेका छन् । राजनीतिक दलको रापताप झन बढेको छ । आम जनताको चाहना विकास र समृद्धिको अभियानले गति लेओस भन्ने छ । सत्तापक्षको योजना पार्टी एकीकरणलाई अन्तिम रुप दिनमा केन्द्रित छ । प्रतिपक्ष भने संसदमा आफनो प्रभावकारी उपस्थिति नदेखिएको समीक्षा गर्दै त्यसका लागि पहिला पार्टी व्यवस्थित गर्न पर्ने र त्यसका लागि पार्टीलाई संघीयकरण गर्दै आगामी महाधिवेशनको हिसाबकिताबसहित कसरी सरकारलाई अप्ठारोमा पार्न सकिन्छ भन्ने अक्कल खोज्दै तदनुकुलको योजना बनाउँदै चाडवाडलाई उपयोग गर्ने अभियानमा छ । मधेस केन्द्रित दलहरु पनि सिके राउतको गतिविधि बढ्न थालेदेखि नै आफनो आङ कन्याउन शुरु गरेका छन् । संसद सकिएको एक हप्तापछि सरकार छाडन सक्ने संकेत गर्दै ज्ञापन पत्र वुझाउने हदसम्म पुगेका छन् । यिनै विषयको चर्चा गर्ने यस आलेखको आशय छ ।

सत्तापक्षका दुःख
पहिलोपटक संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालमा कम्युनिष्ट पार्टीको नेतृत्वमा दुई तिहाइको सरकार बनेको छ । विकास र समृद्धि जनताको चाहना निर्वाचनका बखत तयार गरेको चुनावी घोषणापत्र जनताले अनुमोदन गरिसकेका छन् । अब त्यसलाई कार्यान्वयन गरेर जनताको अपेक्षा पूरा गर्नेबाहेक अर्को प्राथमिकताको विषय उसका लागि छैन । कार्यसूची प्रष्ट भइसकेपछि कार्यान्वयनमा अलमल नहुनु पर्ने हो । तर सत्ताधारी दलको अलमल भेउ नपाउने प्रकृतिको छ । संविधानले लोकतान्त्रिक समाजवादको स्थापना गर्ने प्रतिवद्धता व्यक्त गरेको छ । त्यही संविधानको रक्षा गर्दै त्यसैलाई प्रयोग गरेर समाजवादको आधार तयार गर्ने अवसर सत्तारुढ पार्टीका समर्थक शुभचिन्तक सबै नेपालका कम्युनिष्टलाई प्राप्त छ । जनताको चाहनाको विषय बनेको देशको विकास उसको आफनो कार्यभार बनेको हो । इतिहासले नै यो अवसर जुटाइदिएको छ कि जिन्दगीभर जनता जे चाहन्छन्, त्यो गर्न नसकिने जनता जे चाहँदैनन । त्यो गर्नैपर्ने विरासतबाट मुक्ति मिलेको छ । यस्तो अवसरको उपयोग गर्दै आफनो लक्ष्यमा पुग्ने मार्गचित्र कोर्नु र आफैँले कोरेको मार्गचित्रमा सयर गर्नु कसका लागि मज्जाको विषय हुँदैन र जो अवसर कम्युनिष्ट पार्टीले प्राप्त गरेको छ । तर चिज त्यसरी विकास भएको छैन । दुई तिहाइको सरकार परिणाममा देखिने गरी जनताको मन जित्न सकेको छैन भन्ने टिप्पणी विपक्षीबाट त आएकै छन्, स्वयम् नेताहरु नै सन्तुष्ट नभएका खबरहरु बग्रेल्ती छन् । नेताहरुका अभिव्यक्ति स्वयम् चिज त्यसरी विकास भएको छैन भन्ने आधार मान्न सकिन्छ । सरकार, सरकार जस्तो बनेन भने जनताका अपेक्षा पूरा हुने कल्पना गर्न सकिन्न ।

दुई तिहाइको सरकार हुँदा पनि प्रहरीले सहयोग गरेन वा कर्मचारी खटाएको ठाउँमा गएनन् वा ठेकेदारले टेरेनन् वा पार्टीकै साथीहरुले सहयोग गरेनन वा मन्त्रीहरुले सहयोग गरेनन जस्ता अभिव्यक्ति र सन्देशहरु प्रधानमन्त्री र पार्टी अध्यक्ष स्वयम्बाट आउने कुराले पनि चिज सहज ढंंगले अघि बढेको छैन भन्ने नै देखिन्छ । यसो हुनुको मुख्य कारण पंक्तिकारका दृष्टिमा पहिलो र प्रमुख कारण पार्टी सम्हालिएको छैन भन्ने नै हो । पार्टी एकीकरणको प्रक्रियाले अनपेक्षितरुपमा लामो समय लियो । झण्डै एक वर्ष पार्टी छन्–पार्टी छैनन् भन्ने अवस्थाबाट नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी गुज्रियो । पुराना पार्टीहरु भत्किए, नयाँ बनिसकेको छैन । यो संक्रमणकालीन परिवेश नेपाली समाजका लागि पनि पीडादायी छँदैछ । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीका लागि त झन बढी पीडादायी बनेको छ । यो समस्यालाई समाधान गर्न पार्टीको राजनीतिक वैचारिक लाइन प्रष्ट गर्ने र सो लाइन बमोजिमको सांगठनिक एकताको प्रक्रियालाई तिव्रतामा लैजाने र तिनै संगठनले योजना तर्जुमा गरी जनसेवामा जुटने गर्न नसक्दासम्म सत्तापक्ष आफनो दुःखबाट पनि मुक्त हुँदैन । देश र जनता पनि दुःखबाट पार पाउँदैनन । त्यसैले वैज्ञानिक समाजवादको स्कुलिङबाट हुर्केका कम्युनिष्टहरु भए पनि संविधानमा उल्लेख भएको लोकतान्त्रिक समाजवादको कार्यान्वयन गर्नुछ । लोकतान्त्रिक समाजवाद व्याख्या गर्दै पार्टी एकीकरण बखत तयार गरेको राजनीतिक प्रतिवेदनलाई आधार मान्दै र चुनावी घोषणापत्रमा व्यक्त प्रतिवद्धतालाई कार्ययोजनामा ढाल्दै अघि बढ्नुमा नै यतिबेलाका सबै दुःखबाट मुक्त हुने अवसर हुनेछ । कम्युनिष्टले मेहनत गर्दा संविधानमा लेखिएको लोकतान्त्रिक समाजवाद वैज्ञानिक समाजवादमा परिणत हुनेछ । मेहनत नगर्दा पुँजिवादी समाजवादमा फर्कने खतरा छ । त्यसैले सत्तापक्षका समस्या समाधान वैचारिकरुपमा स्पष्ट हुने स्पष्ट विचारका आधारमा पार्टी संगठनलाई व्यवस्थापन गर्ने र व्यवस्थित पार्टी संगठनका आधारमा कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने रोडम्याप बनाउन जरुरी छ ।

जात्रा मनाएको मौका छोपेर पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यकामा आक्रमण गरेको घटना आज पर्यन्त पनि नेपाली राजनीतिमा अर्थपूर्ण मानिन्छ । यही र यस्तै शैलीमा ‘फेष्टिभ मुड’को मौका छोपेर ज्ञानेन्द्रले सत्ता हातमा लिने काण्डदेखि, पारसलाई अधिराजकुमार घोषणा गर्न सम्म गर्न भ्याए । यही पदचाप पछ्याउदै गणतन्त्रपश्चात पनि सरकार बर्खास्त गर्ने असफल इच्छा तात्कालीन राष्ट्रपतिले पनि नराखेका होइनन् । त्यसैले चाडवाडको यो मौसम आम जनताका लागि रंगरमिताको अवसर हो भने शासकका लागि आफना स्वार्थसिद्ध गर्ने उपयुक्त अवसर पनि हो भन्ने इतिहासले नै पुष्टि गरिसकेको छ ।

प्रतिपक्षका दुःख
प्रतिपक्षका दुःख बयान गरी साध्य छैन । चुनावमा अनपेक्षित हार बेहोरेको छ । धरातलीय यथार्थतामा वामपन्थीको दुई तिहाइ मत भए पनि वामपन्थीको टुटफुटको फाइदा उठाउदै शासन सधैँ कांग्रेसले नै गरिआएको साँचो हो । यसैको निरन्तरता ऊ चाहन्थ्यो । उसका लागि दुर्भाग्य यसपटक यो अवसर नेपालका वामले कांगेसलाई दिएनन् । कांग्रेसको जे हैसियत थियो, त्यसैमा खुम्च्याइदिए । अल्पमतमा भइकन सधैँ सत्ताधारी भएको कांंग्रेस यतिबेला जनताले दिएको हैसियतमा बस्न कठिन मानिरहेको छ । यसैका कारणले कांग्रेसभित्र कलह आरम्भ भएको छ । कसका कारण यस्तो भयो भन्दै आरोप प्रत्यारोपमा उत्रँदै ऊ मस्त छ ।

आफ्नो पार्टी संघीयकरण गर्ने कुरा संविधान जारी भएको तीन वर्ष बित्दा पनि उसले गर्न सकिराखेको छैन । संसदको गणित उसलाई राम्रो छ । तैपनि यो सरकारको आयु तोक्दै हिँडेको छ । यसको अर्थ अस्थिरता कांग्रेसको आदत ऊ आफैँका कर्मले पुष्टि गर्दैछ । सही अर्थमा अवरोध सिर्जना गर्नेबाहेक कांग्रेस जस्तो संसदीय राजनीतिको मसिहा पार्टीले रचनात्मक प्रतिपक्षको भूमिका निर्वाह गर्न सकेको छैन । कांग्रेसको संसद भित्र र बाहिरको भूमिकाले यो भन्न करै लाग्छ कि ऊ आफूले सत्ता गुमाउन पर्दाको पीडाबाट उत्पन्न रोइलो व्यक्त गर्नेबाहेक अरु केही गर्न सकेको छैन । विकास र समृद्धिको चाहना नेपाली जनताको सपनामाथि राजनीतिक खेलवाड र दाउपेचबाहेक केही हुने छाँट प्रतिपक्षको गतिविधि हेर्दा देखिएको छैन ।

मधेसकेन्द्रित दलहरुका दुःख
मधेसी दलहरुका आफ्नै पीडा छन् । पकड भएका क्षेत्रमा आफ्नै सरकार छ । उसैले केन्द्रको सरकारलाई समर्थन दिएको छ । मधेसमा हर्ताकर्ता सत्ताधारी केन्द्रमा समर्थक सत्ताधारी मधेसीको यतिबेलाको वैधानिक पहिचान हो । तर मधेसीका आनीबानी उस्तै छन् । जनताका अपेक्षा पूरा गर्नेतर्फ उसको ध्यान मधेसमा पनि छैन, केन्द्रमा पनि छैन । आफनो पकड क्षेत्रमा आन्दोलन उठाउन होइन सत्ताधारी भएका कारणले दबाउन पर्ने भएको छ । पकड नभएको क्षेत्र केन्द्रमा सत्ता समर्थक भएका कारण पनि प्रभाव कम भएकाले आन्दोलन गर्न ताकत नपुग्ने अवस्थावाट गुज्रिएको छ । आफैँले प्राप्त गरेको सत्ता नखाउँ भने दिनभरिको सिकार खाउँ भने कान्छा बाउको अनुहार जस्तो अवस्थामा उनीहरु पुगेका छन् ।

गरिबी, बेरोजगारी, अविकास र अशिक्षा जस्ता सबै मामलामा मधेस पछि परेको छ । यही क्षेत्रमा मधेसीको आफ्नै सरकार छ । यति हुँदा पनि त्यहाँका समस्या समाधान गर्ने दिशातर्फ उनीहरुको पनि ध्यान छैन । ध्यान छ त, केबल केन्द्र सरकारसँग कसरी निहुँ खोज्ने, संविधानसँग बाझिने काम कारबाही थालनी कसरी गर्नेसमेतका कारणले केन्द्रसँग कसरी भिडन्तको वातावरण तयार गर्ने भन्ने सोचमा मात्रै मधेस छ भन्ने आरोप स्वतन्त्र विश्लेषकहरुले लगाउने गरेका छन् । यसले मधेसका जनताको समस्या पनि हल गर्दैन । मधेसी जनताको दिलैदेखिको विकास र समृद्धिको चाहना पनि पूरा गर्दैन । संविधान अस्वीकारेको शक्ति त्यसै संविधानका अधारमा निर्वाचनमा भाग लिएरै निर्वाचनमार्फत सरकारको नेतृत्व गरिराखेको छ । यसो हुँदा वैधानिक सरकारको पहिलो कर्तव्य संविधानको पालना र कार्यान्वयन हो । व्यवहारमा संविधानको स्वीकारोक्ति समर्थन र कार्यान्वय गरे पनि औपचारिक रुपमा अब संविधानप्रतिको दृष्टिकोण यही हो भन्न ऊ सकिराखेको छैन । यस्तो किंकर्तव्य विमुढको अवस्थामा मधेसी छन् ।

जनताको अपेक्षा बेवारिसे
सत्तापक्ष प्रतिपक्ष र मधेसीका आआफ्नै दुःख छन् । उनीहरु आफना दुःखबाट मुक्त नभएसम्म जनताका दुःख मेटनेतर्फ ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन छ । जनताका अपेक्षा रखबारी गर्ने कुरा केबल कल्पना मात्रै होला, व्यवहारमा यस्तै भइराखेको छ । यसो हो भने जनताका अपेक्षा यतिबेला बेवारिसे बन्ने खतरा छ । तिनै पक्षले आफना दुःखबाट पार पाउने साझा विन्दु र बाटो जनताको अपेक्षा पूरा गर्ने कार्यक्रम बनाउन जरुरी छ । यसो नगरी जनताका अपेक्षा बेवास्ता गर्दै आफनै दुःखमा पिरोलिरहने हो भने यसले देश र जनताको हित नगर्ने त पक्कापक्की नै छ । उनीहरु आफ्नै हितसमेत गर्ने छैन । निर्वाचनका बखत गरेका वाचाले पार्टी जिस्काइरहेका छन् । निर्वाचन पाँच वर्षपछि फेरि पनि आउँछ भन्ने कुराको हेक्का हरहमेसा राख्न जरुरी छ । एकपटक प्राप्त जनमत सदाका लागि होइन भन्ने पटकपटक सम्झन जरुरी छ । जनतालाई के भनिएको थियो र आज उनीहरु के भोग्दै छन् भन्ने चित्र सदा दिमागमा राख्न जरुरी छ । जनताविनाको नेता र जनताविनाको पार्टी सही अर्थको पार्टी हुँदैन भन्ने हेक्का राख्दै जनताको अपेक्षा उपेक्षामा परिणत गर्ने गल्ती कहीँ कतैबाट पनि हुन हुँदैन ।

अन्त्यमा
त्यसैले सत्तापक्ष आफना समस्याको समाधान ढिला नगरी गर्ने र आफूलाई सम्हाल्दै जनताका अपेक्षा परिपूर्ति गर्ने दिशामा ध्यान केन्द्रित गर्ने बेलामा केही बेमौसमी हल्ला पनि बाहिर आउने गरेका छन् । विकास र समृद्धिलाई अर्जुनदृष्टि बनाउने र सोको कार्यान्वयन गर्नेबाहेक अर्को कुरा यतिबेला सोच्न पनि हुँदैन । सत्तापक्षले यति मात्रै गरेर पुग्दैन उसले आफनो पार्टी समाल्ने, पार्टी सम्हाल्ने मात्रै होइन, अरुका लागि उदाहरणीय पार्टी पनि बन्ने प्रयत्न गर्न जरुरी छ । अरु भन्दा पारदर्शी अरुभन्दा समावेशी अरु भन्दा सहभागितामूलक र लोकतान्त्रिक बन्नै पर्छ । सत्ताधारी पार्टी संविधानको रक्षा र विकासका लागि नेतृत्वकर्ता नै बन्न जरुरी छ ।

संविधानको मर्म र भावनाभन्दा दाँयाबाँया सोच्ने छुट सत्ता पक्षलाई हुँदैन । त्यसैगरी, प्रतिपक्ष कांग्रेसीजनले यतिबेला जनताले दिएको हैसियतलाई आनाकानी नगरी स्वीकार गर्न जरुरी छ । यतिबेला जनताको चाहनाविरुद्ध बाधा अड्चन खडा गरेर उसको हैसियत बढ्दैन । त्यसो गर्न छाडेर रचनात्मक भूमिका निर्वाह गर्ने र संसदमा त उदाहरणीय रचनात्मक प्रतिपक्षको भूमिका निर्वाह गर्नमा केन्द्रित गर्न पर्छ । मधेसकेन्द्रित दलहरुका लागि आजसम्मको दुई नाउको खुट्टा अब पुनर्विचार गर्नुपर्दछ । संविधान संशोधनका लागि सत्ताधारी दललाई कन्भिन्स गर्दै संविधानलाई परिमार्जन र विकास गर्दै यसै संविधानमातहत मधेसी जनतालगायत सबै नेपाली जनताको हित र कल्याण सम्भव छ भन्ने सन्देश दिन कन्जुस्याइँ गर्न हुँदैन । सत्तापक्ष प्रतिपक्ष र मधेसकेन्द्रित दल सबैको धेय विकास र समृद्धिलाई बनाउदै राष्ट्रहित र राष्ट्रनिर्माणको माध्यमबाट मात्रै जनताको हित र सेवा हुनेछ भन्ने सत्यलाई एकपटक स्मरणः गर्न जरुरी छ ।

निर्वाचन पाँच वर्षपछि फेरि पनि आउँछ भन्ने कुराको हेक्का हरहमेसा राख्न जरुरी छ । एकपटक प्राप्त जनमत सदाका लागि होइन भन्ने पटकपटक सम्झन जरुरी छ । जनतालाई के भनिएको थियो र आज उनीहरु के भोग्दै छन् भन्ने चित्र सदा दिमागमा राख्न जरुरी छ । जनताविनाको नेता र जनताविनाको पार्टी सही अर्थको पार्टी हुँदैन भन्ने हेक्का राख्दै जनताको अपेक्षा उपेक्षामा परिणत गर्ने गल्ती कहीँ कतैबाट पनि हुन हुँदैन ।

Janata Tv

प्रतिक्रिया दिनुहोस्
विशेष

मितिः २०७५ कात्तिक ३ गते शनिबार बिहान ५ः०० राष्ट्रिय गान ५ः०२ योग दर्शन प्रस्तोताः डा.चिन्तामणि गौतम ५ः२५ मालश्री धुन ५ः३०…

काठमाडौं ।  प्रधानमन्त्री केपी ओलीले दशैंको टीका बुबाको हातबाट लगाउनु भएको छ । प्रधानमन्त्री ओलीले बिहान नौ बजेर ५१ मिनेटको…

काठमाडौं । राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले मूलसाइतको टीका मूल पुजारी देवराज अर्याल र पुरोहित हेमचन्द्र ढकालबाट ग्रहण गर्नुभएको छ ।  राष्ट्रपतिले…

चितवन । इच्छाकामना गाउँपालिका–६ जलवीरेस्थित नारायणगण मुग्लिन सडकखण्डमा आज बिहान बस दुर्घटना हुँदा तीन जनाको घटनास्थलमै मृत्यु भएको छ भने…

काठमाडौं । आज आश्विन शुक्ल दशमी अर्थात् नेपालीहरुको महान् चाड विजयादशमी देशभर हर्षोल्लासपूर्वक मनाइँदैछ । दशैँघरमा प्रतिपदाको दिनदेखि गरिएको पूजाआराधना…

काठमाडौं । प्रधानमन्त्री केपी ओलीले राष्ट्र निर्माणको ऐतिहासिक अवसरमा सत्तापक्ष र प्रतिपक्षमा विभाजित नभइ देश विकासको महाअभियानमा सहभागी हुन सबैलाई…