‘माओवादीको राक्षस जस्तो छवि धोइपखाली भयो’

राजनीतिक सहमति र संवादको ढोका हामीले जनयुद्ध शुरु गर्दादेखि नै खुला राखेका थियौ । हामीले एउटा राजनीतिक सिद्धान्तबाट प्रेरित भएर युद्ध गर्यौ । तर हामी संवादको निम्ति तयार थियौ । जनतालाई सकारात्कम ढंगले अधिकार दिने कुरामा सरकार हामीसँग वार्ता गर्न तयार हो भने । हामी पनि तयार गर्छ भन्ने कुरा शुरुदेखि नै खुला राखेका थियौ । तर तत्कालीन सरकारले त्यसलाई नजरअन्दाज गरेन । त्यसलाई कुनै महत्व दिएन ।

तर एउटा बिन्दुसम्म पुग्दा त्यसले शक्ति आर्जन गर्यौ । त्यसले शक्ति आर्जन गरेपछि सब भन्दा पहिला कम्युनिष्टहरुको बीचमा नै संवाद शुरु भएको हो । जनयुद्ध ५ वर्ष पुग्दा नपुग्दै तत्कालीन एमाले र मओवादीबीच संवाद भएको हो । संवादमा अहिलेका प्रधानमन्त्री के.पी ओली सहभागी हुनुभएको थियो । म भूमिगत थिए । उहाँ र हामीबीच भारतको सिलगुुढीमा भेट भयो । भेटमा हामीले गम्भीर ढंगले छलफल गर्यौ । त्यसबेला ओलीजीलाई शायद  प्रचण्ड भन्ने मान्छे , हल्का फुल्का, राजनीतिलाई गम्भीर ढंगले नसोच्ने खालको होला भन्ने लागेको थियो । मलाई पनि के.पी ओली अलिक पूर्वाग्रही, अलि संकीर्ण नै खालका नेता होलान भन्ने लागेको थियो । तर हामीले २, ३ घण्टा कुरा गरेपछि एकअर्कामा आकर्षण बढ्यो । त्यसपछि एउटा नयाँ परिस्थिति बन्दै गयो

शक्ति आर्जन हुँदै गयो । राजनीतिक नेतृत्वको हिसाबले प्रमुख नेताको हैसियतले शान्तिमा आउने र सशस्त्र विद्रोहलाई राजनीतिक परिवर्तनको बाहक बनाउने मेरो दिमागमा शुरुदेखि नै थियो । त्यही कारण वार्ता संवाद गर्दै गयौ । सरकारसँग पहिलो चोटी वार्ता भयो सफल भएन । पहिलो चोटीको वार्ताको पनि हामीसँग अरु ऐजेण्डा थिएन, संविधानसभा होस्, हामी आउँछौ भन्ने नै थियो । सरकारबाट संविधानसभा गर्न सकिँदैन भन्ने जवाफ आएपछि वार्ता भंग भयो । दोस्रो पटक वार्तामा आउँदा पनि हाम्रो मुख्य ऐजेण्डा संविधानसभा नै थियो । त्यतिबेला पनि त्यो पूरा हुन सक्दैन भनेपछि वार्ता फेरि भंग भयो ।

अझ त्यतिबेला रमेशनाथ पाण्डेसँग पनि भारतमा भूमिगत अवस्थामै मेरो भेट भएको थियो । त्यसबेला उहाँसँग विभिन्न पक्षमा खुलेर कुरा भएको थियो । त्यतिबेलासम्म उहाँको अनुमानमा प्रचण्ड भन्ने मान्छे छ कि छैन भन्ने थिए । कतिपयले प्रचण्ड भनेको बाबुराम भट्टराई नै हो भन्थे । अझ बाहिर बजारमा त ज्ञानेन्द्र नै प्रचण्ड हो कि ? प्रचण्ड भनेको पद्मरत्न तुलाधर पो हो कि ? भन्ने थियो । प्रचण्ड भन्ने मान्छे छ कि छैन, हो कि होइन भन्ने विभिन्न खालका मिथकहरु थिए ।

पाण्डेजीले पछि सुनाउनु भयो– पाण्डेले प्रचण्डलाई भेटेर आए रे प्रचण्डबारे कुरा गर्ने रे भनेपछि मान्छे खचाखच । खुट्टा टेक्ने ठाउँ भएन भनेर उहाँले भन्नुभयो । आन्दोलनको एउटा उत्कर्षमा मैले त्यो महशुस गरँे । शायद नेपालमा विभिन्न नेताहरु मध्ये मलाई त्यो शौभाग्य प्राप्त भयो । पार्टीको सिद्धान्तमा नै प्रचण्डपथ भनेर लेख्ने मौका पाएँ । प्रचण्डपथ भन्दै हजारौ मर्न पनि तयार हुने अनुभूति पनि मैले गरेँ । फेरि प्रचण्डपथ भन्दै मर्नेहरुको ती सपनाहरु सिधै अगाडि बढाउन अब संभव छैन भन्ने भएपछि म शान्ति वार्तातिर , सहमतितिर, शान्ति संझौता निर्माणतिर लागेँ । परिवर्तनलाई नयाँ दिशातिर अगाडि बढाउनेतिर लागेँ । यो भन्दा बढी युद्ध नै गर्छु भन्यो भने त्यो दुर्भाग्यपूर्ण हुन्छ भन्ने टुंगोमा पुगेँ ।

माओवादीलाई शान्ति प्रकृयामा ल्याउन एमालेको बिशेष भूमिका छ । शान्ति प्रकृयाको पहिलो सहमति एमालेसँग नै भएको हो  

पछिल्लो चरणमा सशस्त्रयुद्ध पार्टीको लागि, आन्दोलनको लागि र देशको लागि पनि उपयुक्त थिएन । राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थिति हेर्दा युद्धबाट सत्ता प्राप्त गर्न सक्ने अवस्था थिएन । हामी विजयी भइहाल्छौ भन्ने स्थिति थिएन । त्यहाँ मानिसको मनमा एएटा सवाल उठ्यो त्यसो भए शुरु नै किन गरेको त ? तर सात राजनीतिक दलबीच जुन ढंगले सहमति र शान्ति प्रकृया भयो ।  त्यो जनयुद्धको जगकै आधारमा भएको हो । त्यसबेला मुलुकमा राजा, संसदीय व्यव्सथा मान्ने राजनीतिक दल र जनयुद्ध गरिरहेको माओवादी गरी ३ शक्ति थियो । यी तिन वटै शक्ति विभिन्न कारणले कमजोर बन्दै गइरहेका थिए । आधार इलाका र किल्ला ध्वस्त पारिएपछि माओवादी छतविक्षत हुने अवस्थामा पुगेको थियो । संसदीय व्यवस्था मान्ने राजनीतिक दल पनि विभिन्न कारणले कमजोर हुँदै गएका थिए । उनीहरुले राजाको सक्रिय शासन विरुद्ध आन्दोलन उठाउन सक्ने अवस्था नै थिएन ।

उता राजाप्रति पनि जनसमर्थन गुम्दै गएको थियो । दरबार हत्याकाण्डपछि राजसंस्था अत्यन्तै कमजोर भइसकेको थियो । राजाको सक्रिय शासन शासन लामोसमय टिक्न सक्ने अवस्था थिएन । भिन्नाभिन्ने किसिमले कमजोर हुँदै गएका यी तीन शक्ति मध्ये कुनै दुई शक्ति मिल्दा अर्को शक्तिको अस्तित्व सिद्धिने अवस्था थियो । जनयुद्ध हाँकिरहेको पार्टीको कमाण्डरको हैसियतले मैले त्यस्तो आंकलन गरिरहेको थिए । मौकाको खाृजीमा थिएम अवसरको खोजीमा थिएँ । म उचित मौकाको खोजीमा थिएँ । अवसरको खोजीमा थिएँ । तर युद्ध हाकिरहेको एउटा पार्टीले र एउटा नेताले शान्ति प्रकृयामा आउँछु भन्दै त्यो पाइहाल्ने अवस्था हुँदैन ।

विश्वमा अन्त भएको विभिन्न कम्युनिष्ट आन्दोलनले त्यो देखाएको छ । शान्ति प्रकृयामा आउन चाहँदा जाँदै दमनमा परेर ध्वस्त भएका थुप्रै उदाहरण छन् । उदाहरणको लागि पेरुकै कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई लिन सकिन्छ । पेरुमा कम्युनिष्ट आन्दोलन हाँकिरहेका गोञ्जालो शान्ति प्रकृयामा आउन चाहँदा चाहँदै पक्राउ परेँ । जेल जानु पर्यो । उहँँ जेल परेपछि त्यहाँको कम्युनिष्ट आन्दोलन लथालिग्ङ भयो, भताभुग्ग भयो । त्यो परिस्थिति मैले आफ्नै आँखा अगाडि देखिरहेकाने थिए । नेपालमा पनि पछिल्लो समय त्यस्तै हुन सक्ने खतरा थियो । दुई पटकको वार्ता भंग भएपछि त्यो खतरा बढिरहेको थियो । सशस्त्र युद्धको अवतरण आवश्यक थियो । त्यसलाई सेफ ल्याण्डिङको रुपमा लिन सकिन्छ । सकारात्मक समाधानको रुपमा बुझ्न पनि सकिन्छ ।

म त्यसको खोजीमा थिएँ । दरबार हत्या काण्डले, अनि ज्ञानेन्द्रको सक्रिय शासन गर्ने चाहनाले त्यो मौका मिल्यो । असाध्यै राम्रो मौका मिल्यो । त्यसकारण राजा ज्ञानेन्द्रको सबै शक्ति आफ्नो हातमा लिन्छु भन्ने कर्मले त्यो अवसर मिल्यो । माओवादी शान्ति प्रकृयामा आउन राजनीतिक अवतरण नै हो । जतिबेला हामी शान्ति संझौतामा आयौ, त्यो पनि अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थितिकै कारण हो । एमाले पहिल्यैदेखि गणतन्त्रको पक्षमा थियो । राजतन्त्र बोक्दै आएको नेपाली कांग्रेस पनि राजाको पछिल्लो कदमबाट वाक्कदिक्क भएको थियो । अब राजतन्त्र बोकेर हुँदैन भन्ने मनस्थितिमा पुगेको थियो । त्यही कारण शान्ति संवाद र सहमतिको वतावजरण बन्यो ।

गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई राष्ट्रपति नबनाउनु गल्ती भयो । उहाँलाई राष्ट्रपति बनाएको भए, संविधान २ वर्षमै बन्न सक्थ्यो 

पहिलो सहमति एमालेसँग नै भएको हो । एमालेसँग लिखित सहमति भएको थियो । तर एमाले र माओवादी मिलेर मात्रै शान्ति प्रकृया पूरा हुँदैन्थ्यो । गिरिजाप्रसाद कोइराला अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा लोकतान्त्रिक छवि बनाइसकेको व्यक्ति, असाध्यै वरिष्ठ नेताको छवि बनेको थियो । गिरिजाप्रसाद कोइरालाले माओवादीसँग संझौता गर्ने भए भन्दा माओवादीको छवि पनि केही न केही बढ्ने स्थिति थियो । राजनीतिमा माओवादीको एउटा आतंककारीको जस्तो, राक्षसको जस्तो छवि भनेको थियो । त्यो राक्षसको जस्तो छवि पनि धोइपखाली हुन सक्ने देखेपछि १२ बुँदे सहमति भयो । त्यसपछि प्रकृया अगाडि बढ्यो र अहिलेको अवस्थामा आइपुगिएको हो ।

शान्ति प्रकिया भइसकेपछि पनि केही अप्ठयारा थिए । थुपै्र चुनौति थिए । शान्ति संझौतापछि माओवादीको हतियार शिविरमा राख्ने निर्णय भयो । मैले त्यो कार्य ढिलो नगरी एकदम छिटो गर्नुपर्नेमा जोड दिएँ । हतियार शिविरमा राख्न एकछिन ढिलो गर्दा ठूदलै दुर्घटना हुने स्थिति थियो । ठूलै विद्रोह हुने अवस्था थियो । वैद्यजीहरुबाट विद्रोहको खतरा थियो । त्यो अवस्था बुझेरै मैले हतियार शिविजरमा राख्न विलम्व गर्न नहुने टुंगोमा पुगेको हुँ ।  शान्ति संझौतापछि संविधाससभाको चुनाव भयो । चुनावमा मओवादी ठूलो पार्टी बन्यौ । अकस्मात् ठूलो पार्टी हुँदा हामी पनि उन्मात्त भयौ । त्यसबेला गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई राष्ट्रपति बनाएको भए । संविधान २ वर्षमै बन्न सक्थ्यो । उहाँलाई राष्ट्रपति नबनाएर हामीले गल्ती गर्यौ ।

(अध्यक्ष दाहालले पत्रकार शुभशंकर कंडेलद्वारा लिखित ‘अवतरण’ पुस्तक बिमोचनमा गर्नुभएको सम्बोधनको केही अंश )

Janata Tv

प्रतिक्रिया दिनुहोस्
विशेष

नेपाली कांग्रेसका साथीहरुले जहिले पनि बिपीबिपी मात्र भन्नुहुन्छ । तर बिपीले के भन्नु भएको थियो ? धेरै नेतालाई थाहै छैन्…

काठमाडौं । आर्थिक वर्षका लागि १ करोड १३ लाख रुपैयाँ भ्रमण खर्च विनियोजन गरेको प्रधानमन्त्री कार्यालयले चार महिनामै ७२ लाख…

जनता टेलिभिजनमा आज प्रसारण हुने कार्यक्रम तालिका यस्तो छः Janata Television Live Youtube Streaming

मेष राशिः गरेका काम असफल होलान् । शोक तथा चिन्ता पर्ला । वृष राशिः परिवारमा विवाद पर्ला । स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याले…

लक्ष्मी काफ्ले झापा । राजनीतिक दलका नेताकै योजनामा भारतीय बालकको अपहरण भएको खुलेको छ । भारत बिहार सुपौलका मोहम्मद सद्दामका…

विद्यानन्द राम राजविराज । तराईमा सशस्त्र संघर्षरत जनतान्त्रिक तराई मुक्ति मोर्चा (क्रान्तिकारी ) अविनाश समूहका संयोजकलगायत केन्द्रीय सदस्यले बुधबार सरकारसमक्ष…