Logo बैशाख २, २०७८ बिहीबार


खुशीराम पाख्रिन : समाजवादको आन्दोलनका सुरिलो योद्धा

-दीपेन्द्र दोङ तामाङ

जनवादी गायक तथा संगीतकार खुशीराम पाख्रिन जीवनमा खुशी थिए कि थिएनन् ? तर उनका गीतहरु सुन्नेहरु भने खुशी हुने मात्र होइन जुरुक्क उठ्थे । मजदूरको कथा र व्यथालाई दुरुस्तै उनेर सिर्जना गरिएका उनका गीतहरु सुनेर कति धुरुधुरु रुन्थे त कति क्रान्तिको आगो बाल्न जुरुक्क उठ्थे । सामान्य श्रोता र दर्शक मात्र होइन भूमिगत अवस्थामै चुनवाङमा आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रममा खुशीराम पाख्रिनको रचना र संगीतमा प्रदर्शन गरिएको गीति नाटक हेरेर नेकपा अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड भक्कानिएर रोएका थिए । उनीसँगै उपस्थित डा बाबुराम भट्टराई लगायतका नेताहरुलाई पनि मन थाम्न मुस्किल परेको थियो ।

जनगायक खुशीराम पाख्रिन गरीब, निमुखा र सुकुम्बासीको बस्तीमा पुगेर त्यहीको वास्तविकतालाई शब्दमा उन्थे र सङ्गीतबद्ध गर्थे । खुशीरामहरुकै सपना र संघर्षको बलमा मुलुकमा गणतन्त्र घोषणा भएको डेढ दशक बढी भैसकेको छ । मुलुकमा व्यवस्था त फेरियो तर मजदुर र श्रमिकका दिन फेरिएनन् । जुन व्यवस्था भए पनि बिहान बेलुकाका छाक टार्न धौधौ हुने बस्ती मुलुकमा अझै थुप्रै छन् ।

खुशीरामका गीतले यस्तै झुपडीका जीवन बोल्थे र अझै बोलिरहेका हुन्छन् ।

कालो वनको बीचैमा खेतालाको गाउँ
हाम्रो देशको व्यवस्था हेर्न त्यहाँ जाउँ

मजदूरको यस्तै वास्तविक अवस्थालाई शब्दमा उतारेर उनले सांस्कृतिक आन्दोलन गरेका थिए । त्यसैले खुशीरामका गीतले क्रान्ति, साहस र मुक्तिका कुरा बोल्छ । खुशीरामको भौतिक शरीर नभए पनि उनका गीतले अहिले पनि सामाजिक व्यवस्थासँग विद्रोह गरिनै रहेको छ ।

मानिसको दैनिक जीवनसँग जोडिएका खुशीरामको खुशी भनेकै पछाडि परेका वर्गको उत्थान हो र समाज रुपान्तरण थियो । तर सपना पूरा नहुँदै विसं २०७४ मङ्सिर ५ गते चितवनमा मञ्चमा गीत गाउँदागाउँदै हृदयाघातबाट उनको निधन भएको थियो । जसले आजीवन गीत संगीतकै माध्यमबाट क्रान्ति गरे, जीवनको अन्तिम घडीसम्म गाइ नै रहे । गाउँदा गाउदै ढले र अन्तिम सास फेरे । एउटा स्रष्टा र योद्धाका लागि योभन्दा सम्मान र गौरव अरु के हुन सक्छ र ?

खुशीरामले गीत सङ्गीतमार्फत शोषणकाविरुद्ध जनतालाई जागरुक बनाउन ठूलो भूमिका खेलेका थिए । खुशीरामका सहयात्री गृहमन्त्री रामबहादुर थापा बादलका अनुसार गणतन्त्र स्थापनामा खुशीरामको योगदान स्मरणीय छ । तर उनले सोचेको सपना पूरा गर्न अझै समाजवादको आन्दोलन जारी छ ।

युवा पत्रकार तथा स्रष्टा संगीत श्रोता खुशीरामका बारेमा लेख्छन्–उनी त थिए नेपाली सङ्गीत इतिहासको त्यो धारामा, जसले लोकलयलाई जनताको सुखदुःख र न्यायप्राप्तिको आन्दोलनसँग निरन्तर जोड्यो, गाउँबस्ती र प्रवाससम्म भरिया, कुल्ली र निमुखाको मर्म गाउँदै हिंड्यो । उनी लोकगीतको प्रगतिवादी फाँटका सरल, इमानदार र प्रतिबद्ध साधक थिए । संगीत सिर्जना र गायनमा विचारबद्ध भएर बिताएको झन्डै चार दशक अवधिमा पाख्रिनले आफ्नो त्यस्तो मौलिक पदचाप छाडेका छन्, जो अहिलेको चमकधमक दुनियाँले नदेख्न सक्छ तर इतिहासले अवश्यै त्यसको मूल्यांकन र पुनःमूल्यांकन गर्नेछ ।

पहाडी जिल्ला गोरखाको निम्नवर्गीय तामाङ परिवारमा जन्मेका खुशीरामको बालादिन र युवा उमेर चितवनमा बित्यो ।

शुरुमा बेदना सांस्कृतिक समूहसँग आवद्ध थिए खुशीराम । पछि सामना सांस्कृतिक परिवारका संस्थापक बने उनी । तर जुन समूहमा रहे पनि उनले सिर्जना गरेका सबै गीत अहिले पनि जीवन्त छन् । जनजीवनसँग जोडिएका गीत पस्केर लोक जीवनलाई आधुनिकीकरण तथा क्रान्तिकारीकरण गर्न खुशीरामका गीतहरु सफल छन् ।

काठमाडौंमा भएको एक कार्यक्रममा खुशीराम आफैंले भनेका थिए, ‘म रामेश, रायन, मञ्जुलहरूका गीत सुनेर किशोर उमेरमा प्रभावित भएको हुँ । पञ्चायतकालमा व्यवस्थाविरोधी संगीत सिर्जना गरेर नयाँ धारा निर्माण गर्ने वेदना र संकल्प परिवार रायन र रामेशहरूले नै चलाएका थिए । पञ्चायतकै दोस्रो प्रहरमा यही धारामा निस्केका जनवादी संगीतकर्मीहरूमध्येका हुन् खुशीराम । गायन, सङ्गीत र रचनाकारका त्रिवेणीे पाख्रिन २०३५ सालदेखि औपचारिकरुपमा सङ्गीतमा लागेका थिए । विसं २०३८ मा उनले ‘सगरमाथाको काखबाट’ भन्ने प्रगतिवादी गीत औपचारिकरुपमै ल्याए ।

चालिसको दशकको सुरूमा उनको गीतिसंग्रह ‘आँसुको भाका’ प्रकाशित भयो । माक्र्सवादी समालोचक तथा चिन्तक मोहन वैद्य ‘चैतन्य’ ले उक्त गीतिपुस्तकको समीक्षा गर्दै २०४४ सालमा खुशीरामलाई ‘सबल श्रमजीवी प्रतिभा’ भनेका थिए । उक्त पुस्तकमा उनले भरिया, कुल्ली, मजदुर, सुकुम्बासी, महिला, किसान, विद्यार्थी, बालबालिका, सिपाही, प्रवासीजस्ता श्रमजीवी र निम्न वर्गका जनताको सुखदुःखलाई गीतमा ढालेका थिए ।

विसं २००९ कात्तिक ९ गते गोरखाको खरिबोटमा जन्मिएका खुशीराम प्रगतिशील र सांस्कृतिक अभियानका अगुवा थिए । उनका झण्डै २०० गीत प्रकाशित र सङ्गीतबद्ध अनुमान छ धेरै अप्रकाशित छ । उनको ‘आँसुको भाका’ गीतिसंग्रह दुई भागमा संकलित छ भने कलम, जनादेशलगायत पत्रिकामा उनका थुप्रै रचना प्रकाशित छन् ।

जनताकै घरदैलोमा रमाउने र जनताकै सुखदुःख र मुक्ति आन्दोलन तथा परिवर्तनका क्षेत्रमा उनको योगदान छ । सशस्त्र द्धन्दकालमा उनले आफ्ना एक छोरा पनि गुमाए तर सांगीतिक प्रतिबद्धतामा कहिल्यै विचलित भएनन् । राष्ट्रियता, जनजीवन र क्रान्तिकारीधार बोकेका खुशीराम जीवनका अन्तिम पलमा पनि मञ्चमा गाउदै थिए–

हजारौँको बलिदानले कालोयुग ढलेको छ
सिर्जना र समृद्धिको बाटो खुल्न थालेको छ ।

जनवादी गीत संगीतमा जीवननै खर्चेका खुशीरामलाई जीवनको उत्तराद्र्धमा सबैभन्दा बढी चिन्ता नेपाली गीत संगीतकै थियो । मृत्यु हुनुभन्दा अढाई महिनाअघि २०७५ भदौ २१ सामाजिक सञ्जाल फेसबुकमा उनले जनपक्षीय गीत सुन्ने संस्कार हराउँदै जान लागेको भन्दै चिन्ता व्यक्त गरेका थिए । त्यसको कारकका रूपमा ‘वर्ग मुक्तिको लडाइँ’ को अहिलेको हालततिर उनले संकेत गरेका थिए । उनले लेखेका थिए–

‘साथीभाइहरू तथा जनताको प्रेरणाले नै धेरै गीतहरू लेखियो । अब त जनपक्षीय गीत सुन्ने संस्कार हराउँदै जाला भन्ने डर भइसक्यो । तर सच्चा जनताका पक्षधरहरूले आफ्नो वर्गको मुक्तिको लडाइँ जुनसुकै रूपमा होस्, जारी राख्नेछ । त्यसरी नै युग बदल्ने जनसंगीत पनि कहिल्यै निभ्ने छैन । आफ्नो ठाउँबाट निरन्तर कलमहरू चलिरहनेछ, स्वरहरू गुन्जिरहनेछ ।’

जनताका प्रिय गायक र सर्जक खुशीराम आस्याङलाई पनि कमसेकम तिनै वर्गले कालान्तरसम्म सम्झिरहनेछन् ।

प्रतिक्रिया दिनुहोस्
विशेष

काठमाडौं । लुम्बिनी प्रदेशका मुख्यमन्त्री शंकर पोखरेलविरुद्ध अविश्वासको प्रस्ताव ल्याउने तयारी अन्तिम चरणमा पुगेको छ । नेपाली कांग्रेस र माओवादी…

कास्की। माओवादी केन्द्रको समर्थनमा नेपाली काँग्रेसले गण्डकी प्रदेश सरकारको नेतृत्व गर्ने सम्भावना बढ्दै जाँदा मुख्यमन्त्री पृथ्वीसुब्बा गुरुङ नेतृत्वकाे सरकारकाे दिनगन्ती…

हाल देशका पहाडी भूभागहरूमा आंशिक बदली भइ बाँकी भूभागमा मौसम सामान्यतया सफा रहेको छ।

घरायसी तनाव बढ्नेछ। विश्वास घात हुन सक्नेछ। मनमा शंकाले दु:ख दिनेछ ।

काठमाडौं । विभाजनको संघारमा रहेको नेकपा (एमाले) का दुवै समूह पृथक ढंगले अघि बढिरहे पनि भित्र/भित्रै केही नेताहरु पार्टी एकढिक्का…

राती देशका पहाडी भूभागमा आंशिक बदली रही बाँकी भूभागमा मौसम सामान्यतया सफा रहने महाशाखाले जनाएको छ।